خلاصه آنكه كفر و ايمان و سعادت و شقاوت ناشى از صورت قدر و ظهور علمي خلق در قَدَر اول است . و مؤيد آن ، كلام حضرت ختمى ولايت ، امام صادق - عليه السلام - است كه فرمود : « إن اللَّه عزّ وجلّ خلق السعادة و الشقاوة قبل أن يخلق خلقه . » مراد از « خلقِ » اول تقدير است ؛ و « خَلَقَ » به معناى قَدَّر مىباشد . و تتمهء كلام امام ، عليه السلام ، آن است كه « فمن علمه اللَّه سعيداً ، لم يبغضه أبداً » . يعنى ، لا يصير شقيّاً . و صدور خطا از او ، بر سبيل ندرت ، ناشى از شقاوت او نيست . لكن اشقيا آنهايى هستند كه بالذات به طرف شرور مىروند ؛ هر چند گاهى از آنها عمل خير نيز ظاهر مىشود ؛ و آن عمل خير خير است ، اگرچه از صاحب شقاوت ظاهر شود . هستند از اشقيا كه به عبادات شاقه و اعمال عبادى بسيار دشوار دست مىزنند ، ولى در مواقع امتحان تغيير رويه داده ، و چنان منغمر در خواسته‌هاى نفس اماره مىشوند كه غير واقف به اسرار حيرت مىكند « 1 » . حضرت ابوالحسن ، موسى بن جعفر ، عليه السلام ، از كلام معجز نظام نبوى ،

--> ( 1 ) - برخى معتقدند كه انسان موجود ناشناخته‌اى است ، و در قواى خيال و وهم و عقل پيچيدگىهاى موجود است ؛ لذا مىگويند در احراز عدالت نيز به حسن ظاهر قناعت بايد كرد ، و ملكهء عدالت را نتوان احراز نمود . و در برخى از نفوسْ حسن ظاهر ، العياذ باللَّه ، از ريا تحقق پيدا مىنمايد . و چه بسا اشخاص منغمر در محاسبهء نفس و بالغان به مقام مراقبه ، از خود فريب خورده باشند . لذا شناخت بالغان به مقام عصمت براى اولواالعزم از انبيا ميسور نيست ، و جز از طريق وحى شناخته نتوانند شد . و به نظر تحقيق ، عصمت در كمل از اولياى محمديين نيز مو هوبى است ؛ و در كمل از انبيا نيز امر چنان است كه ذكر شد .